Spring naar content

Uit de diepten van de hel

Marcel Hulspas
€ 27,99

Uit de diepten van de hel

Keizers, bisschoppen, ketters, het verval van het christendom en de opkomst van de islam

De titel en grimmige kaft van Hulspas’ boek lijken zich te richten op de meer zwartgallige lezer: die komt met meer dan 400 pagina’s geruzie en moord en doodslag onder de laatantieke christenen zeker aan zijn trekken. Bij zoveel interne verdeeldheid is de opkomst van een nieuwe macht onvermijdelijk: de Arabieren grijpen hun kans en doen het Byzantijnse rijk ineenschrompelen. Indirect dragen ze zo ook bij aan de leidende positie van Rome in de christelijke wereld. Hoe een samenraapsel van stammen op het Arabisch schiereiland met verschillende religieuze overtuigingen, waaronder de christelijke (!), in bliksemvaart een groot rijk kon opbouwen dat het machtige Byzantijnse rijk op de rand van de afgrond bracht, wordt in dit boek uitvoerig uiteengezet. Aan Hulspas’ kennis over de vroege islam hoefde al sinds zijn veel geprezen, en eveneens lijvige, boek Mohammed en het ontstaan van de islam niet getwijfeld te worden. Maar ook de eeuwen daarvoor (vanaf Constantijn) behandelt hij in dit boek met een bewonderenswaardige kennis van zaken.

Hulspas wil duidelijk maken dat theologische geschillen een grotere rol speelden in het verloop van de geschiedenis van het late Romeinse en Byzantijnse rijk dan (volgens hem) door historici erkend wordt. En de geschillen zijn eindeloos. Uiteindelijk komt het echter bijna steeds weer neer op het bekende twistpunt: het wezen van Christus. Was hij vooral goddelijk (monofysitisme), werd hij dat pas later (adoptionisme) of was hij vooral menselijk (nestorianisme), of toch allebei (diofysitisme)? Of had hij één energeia die de twee naturen verbond (mono-energisme)? Of misschien toch eerder één wil (monotheletisme)? Was hij nu wel degelijk (Julianisme) of niet echt (maar slechts in schijn; afthartodoketisme) aan het kruis gestorven? En zo gaat het maar door. Het boek gaat hierdoor wel vooral over machthebbers en theologen: de gewone man blijft grotendeels buiten beeld. Die zal het toch allemaal niet precies hebben kunnen volgen. En ook onder laatantieke theologen blijken bij de menselijke natuur behorende zaken als macht, hebzucht en jaloezie een belangrijke factor in de theologische geschillen.

Hulspas legt het allemaal keurig uit, in een vlotte schrijfstijl en met gebruikmaking van informatieve kaders met achtergrondinformatie, maar op den duur doet de theologische haarkloverij zelfs de geïnteresseerde lezer duizelen. Iets minder details hadden het boek waarschijnlijk prettiger leesbaar gemaakt. De beperkte verantwoording is nu niet helemaal in verhouding met de gedetailleerdheid van het betoog. Waar de vele citaten in de primaire bronnen precies te vinden zijn, vermeldt Hulspas jammer genoeg vaak niet, noch hoe hij aan de vertaling is gekomen. Op de Latijnse en Griekse begrippen valt morfologisch soms wat aan te merken. Maar iedereen die iets van de theologie van de late oudheid wil begrijpen en de fascinerende opkomst van de Arabieren beter wil kunnen plaatsen moet dit boek zeker lezen.

 

Recensie door Roald Dijkstra, oorspronkelijk gepubliceerd in Hermeneus 92,4

 

Uit de diepten van de hel. Keizers, bisschoppen, ketters, het verval van het christendom en de opkomst van de islam

Auteur: Marcel Hulspas

Uitgever: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2019

Uitvoering: paperback, 453 pag.

Prijs: € 27,99

X
X
X